झेक रिपब्लिक

'झेक रिपब्लिक', आपला कधी फारसा संबंध न येणारा देश, युरोप मध्ये कुठेतरी आहे, इतकंच माहिती, फुटबॉलचे फॅन असणाऱ्यासाठी कदाचित हे नाव जास्त ओळखीचं असेल...
तर पूर्व युरोप मधला हा एक छोटासा देश, शाळेतल्या इतिहासात पहिल्या, दुसऱ्या महायुद्धाच्या निमित्ताने या देशाचं नाव पहिल्यांदा ऐकलं असावं, त्या व्यतिरिक्त या देशाशी फारसा संबंध कधी आला नाही. जर्मनी, ब्रिटन या नावांसारखं glamour नसल्यानेही यांच्याकडे फारसं लक्षही कधी गेलं नाही.

आज या देशातल्या एका NGO च्या कार्यकर्तीशी संवाद साधण्याचा योग आला. ही संस्था आणि त्यांची एक कॉफी प्रक्रिया करणारी कंपनी याविषयीचे अनुभव ऐकता आले... 
ही कंपनी लॅटिन आणि मध्य अमेरिकेमधले काही देश आणि आफ्रिकेमधले काही देश इथून organic कॉफी आयात करते आणि process करून झेक मध्ये विकते.

प्रश्नोत्तरामध्ये, तुम्ही कॉफी आयात का करता? असा साधा सोपा प्रश्न एकाने विचारला आणि पुढे एक-एक अनेक गोष्टी उलगडत गेल्या.
प्रश्न साधा होता आणि 'झेक मधलं वातावरण कॉफी पिकवायला पोषक नाही,' इतकं साधं उत्तर होतं, पण त्यानंतर मिळालेली माहिती अधिक विचार करायला लावणारी, थोडी अस्वस्थ करणारी होती.

'झेक रिपब्लिक' आधी अन्न धान्याच्या बाबतीत बराच स्वयंपूर्ण होता, आधी म्हणजे साम्यवादी शासन असताना, आता सुपरमार्केट आणि जागतिकीकरणामध्ये आता हा देश अन्नासाठी आयातीवर जास्त अवलंबून आहे, साम्यवादी सरकारने तसं देशाचं काही फारसं भलं पण केलं नाहीच, पण शेती तरी निदान ठीकठाक होत होती.' अशी तिने अतिरिक्त माहिती पुरवली...

2004च्या सुमारास हा देश युरोपियन युनियन (EU) मध्ये सामील झाला, तुम्हाला युरोपभर कुठेही नोकरी, व्यवसाय करता येईल, हा फायदा होईल, तो फायदा होईल अशी बरीच आश्वासनं त्यांना देण्यात आली होती. 
'But, there are not enough jobs and there are not enough wages' is the real issue.'
तुमचं सरकार यावर काही करत नाही का?' असं विचारल्यावर तिने दिलेलं उत्तर म्हणजे, 'घरोघरी मातीच्या चुली' ही म्हण सार्थ ठरवणारंं... She said, 'Our government is a big joke'. 

'आधी इथे उजव्या विचारसरणीचं सरकार होतं, which was disastrous, जागतिक आर्थिक मंदीचा फारसा फटका बसलेला नसून सुद्धा या देशाच्या सरकारने आकडेवारीकडे दुर्लक्ष करून जागतिक संघटना, दबावगट यांच्यापुढे झुकून काही आतबट्याचे करार केलेे, आता social-democratic सरकार सत्तेवर आहे, but this one is totally 'hopeless' आणि आता पुढील निवडणुकांमध्ये परत उजव्या विचारसरणीचं सरकार येण्याची दाट शक्यता आहे, which will be again disastrous.'

पूर्वीच्या साम्यवादी सरकारच्या काळात 'सहकारी शेती'चे प्रयत्न सरकारी पातळीवरून करण्यात आले होते, पण लोकांच्या वर्षानुवर्षे असणाऱ्या जमिनी घेण्यात आल्या आणि सामूहिक शेती करण्यात आली, पण यात बरेच लोक दुखावले गेले आणि तो प्रयोगही शेवटी फारसा यशस्वी झाला नाही आणि त्यामुळे 'सहकार' या प्रकाराविषयी एक प्रकारची नाराजी इथल्या जनतेमध्ये निर्माण झाली.

आता तिथे आपल्या देशात पिकणारा माल विकत घ्या, सुपरमार्केट सोडून लोकल विक्रेत्यांकडून माल घ्या, असा मतप्रवाह हळूहळू रुजू पाहतोय.

जगभर थोड्या फार फरकाने हीच परिस्थिती आहे का सध्या? तिने जे सांगितलं ते कदाचित तिचं वैयक्तिक मत असेल, त्यात तिचे स्वतः चे bias असतीलही.

पण उजव्या विचारसरणीचे सरकार ठराविक उच्च किंवा उच्च मध्यमवर्गाला खुश करू शकतात, पण तळा गाळातल्या जनतेला मात्र हाती काही लागत नाही, त्यांचं नुकसानच जास्त होतं कदाचित...
म्हणून त्यांनी श्रमिकांच्या नावाने लढणाऱ्या लोकांचं सरकार निवडलं तर तो पर्यायही त्यांचे प्रश्न सोडवत नाही, अथवा सोडवू शकत नाही अथवा हे आंतरराष्ट्रीय दबावगट, संस्था अशी सरकारे फार काही करू शकणार नाहीत याची दक्षता घेतात आणि त्यांना अपयशी ठरवण्याचं काम करतात का?

झेक रिपब्लिक हा देश HDI ranking मध्ये जगात 14व्या नंबर वर आहे (0.85), तिथे गरीब म्हणजे, अन्न, वस्त्र, निवारा नसणारे असं तर नाही, तर खर्च व उत्पन्न याचा मेळ घालताना कसरत करावी लागणारे इतकाच असेल

पण भारत, आफ्रिकेमधले गरीब देश इथे अशा प्रकारांचे किती भयानक परिणाम झालेत, होत आहेत आणि होतील ना!

भांडवलशाही आणि यातले गट यांनी पर्यायी व्यवस्था उभी राहणार नाही याची दक्षता घेतली आणि घेत आहेत का?

आणि साम्यवादीही आपल्या पुस्तकी गोष्टीत, नाहीतर एका प्रकारच्या दमनशाहीत, नाहीतर व्यक्ती स्वातंत्र्याचा संकोच यात गुंतल्याने जनतेची दीर्घकालीन साथ फारशी मिळवू शकले नाहीत का?